افسانه شعبانی - مراسم شب چله از مراسمی است که پیشینه ای بس دراز دارد ، شاید به جرات بتوان گفت که مراسم شب چله همزمان با پیدایش جشن های آفرینش و نوروز و مهرگان و شاید هم بسیار دورتر از آنها در میان آریائیان برگزار میشده است
این مراسم در فرهنگ و تمدن همه ی مردم گیتی تاثیر گذار بوده است . و هم اکنون می بینیم که در این شب همه ی گیتی بیدار است و هر یک از مردمان و گروه های هازمانی (اجتماعی) ، به شکلی این شب را جشن میگیرند .
شوند پایداری این رسم و شکوفایی آن در درازای تاریخ های نوشته و نانوشته باید در این دانست که این جشن ، جشن روستایی بوده است. گذر از زمانه و باروری طبیعت ، کشت و زرع ، برداشت محصول و انبار کردن آن برای گذراندن روزهای سرد و یخبندان که دیگر امیدی به بهره گیری و برداشت از زمین و درخت وجود ندارد ، زمینه ی پیدایش چنین رسمی است.
روز نخست دی ماه ، آغاز زمستان است ، درخت ها و جنگلها از برگ و بار برهنه میشوند ،زمین یخ می بندد برف و باران همه جا را می پوشاند هیچ کاری نمیتوان کرد ، باید گوسفندان را به آغل ها راند و شب و روز در کلبه ها با آتش فروزان سر کرد .
ایرانیان در گذشته های دور که با دوگانگیهای طبیعت به چم (یعنی) شب و روز ، تاریکی و روشنی ، سر ما و گرما ، خشک سالی و فراوانی بدی و نیکی ، زشتی و زیبایی ، بهار و زمستان روبرو بودند ، مزدا را رهبر و هدایت کننده ی نیکی ها و خوبی ها و اهریمن را سرپرست تاریکی و بدی و دد منشی می دانستند ، آنها براین باور بودند که شب در اختیار اهریمن است ، تاریکی اسلحه ی خوفناک اوست ، در تاریکی مرگ در کمین نشسته ، سکوت و سرما ، و حمله ی جانوران وحشی در پناه تیرگی شب و به رهبری اهریمن انجام میگیرد . ولی در روز چنین نیست در روز و در پناه نور خورشید زندگی جاریست ، تلاش میکردند و از مزارع خوشه بر میچییدند و زندگی میکردند.
آدمی برای کاستن از این ترس و وحشت و مبارزه با اهریمن ، از آتش مدد میگرفت ، شبها آتش می افروختند و مراقب بودند که مبادا شعله های آتش به خاموشی گراید ، شبها همه دور آتش گرد هم می آمدند ، و کسانی که نگهداری و نگهبانی از آتش را به عهده داشتند آتشبان یا آتورپان میگفتند .
اینگونه شب نشینیها هنوز هم در گوشه و کنار این کشور باستانی در شبهای سرد زمستان برگرد اجاق خانواده انجام میشود . که به اینگونه گردهم آیی ها و مهمانی های شبانه، آتشان میگویند .ایرانیان بر این باور بودند که آرمان (هدف) اهریمن از دراز کردن زمان شبها ، چیرگی بر روز و روشنایی و پاکی است از این روی درازترین شب سال را نحس و بد و نفرین شده میخواندند و پس از گذشت چنین شبی در آغاز ماه دی و کوتاه شدن زمان آن و بلند شدن زمان تابش خورشید ، جشن های دیگان آغاز میشد .
شب بلند سال یا شب آغازی دی ماه ، همه خویشان و بستگان دور هم گرد میشوند و تا بامداد بر گرد آتش نشسته به خوردن میوه های پاییزی و خشکبار به سخن می نشستند وچه بسا داستان های استوره ای امروزی را بگونه ی حادثه زمانه برای یکدیگر بازگو میکردند.
کم کم این باور در اندیشه ی آدمی ریشه دوانید که پس از این شب است که میترا زاییده میشود . میترا نماد یا فرشته ی مهر نگهبان خورشید است و نشان بر پیروزی و چیرگی نور بر تاریکی است .
اما امروزه همه ی ایرانیان شب چله یا شب یلدا را با گستردن سفره ی ویژه ی یلدا تا به نزدیکی بامداد جشن میگیرند ، و بر سفره ی خود همه گونه خوراکیهای میوه مانند هندوانه ، خربزه ، انگور ، و انار و سیب و آجیل های گوناگون نقل و شیرینی می چینند و تا بامداد با خواندن سروده های شاهنامه و گرفتن فال و یا بیان داستانهای استوره ای این شب را سپری میکنند و به پیشباز چله ی بزرگ میروند از همین روز چله بزرگ آغاز و تا دهم بهمن ماه ادامه می یابد پس از چله ی بزرگ ، چله ی کوچک آغاز میشود . چله کوچک از یازدهم بهمن آغاز و تا بیستم اسفند ماه ادامه می یابد و پس از آن بهار دل انگیز سر میرسد و گیتی نو میگردد.
یلدا یک واژه ی سریانی و به چم (معنی) زایش و بدنیا آمدن است ، بر اساس اساطیر ایرانی ، ایزد مهر ، ایزد نور (خورشید)در سپیده دم این شب زاییده میشود و روز بروز رشد کرده و بر درازای مدت روشنایی افزوده میگردد. شب یلدا یا شب چله تاریکترین و بلندترین شب سال است و جشن خانوادگی و فامیلی است و شاید یکی از شوندهای ماندگاری اش همین است . سالیان درازی است که چله میهمان خانه های ایرانیان است.
نیاکان ما و زرتشتیان در سفره یا خوان شب چله از نگاره ی اشو زرتشت ، کتاب اوستا ، شمع یا چراغ روشن ، گلاب و آیینه ، گل و سرو ، نقل و شیرینی ، مجمر بوی خوش (سندل و عود) آب و آویشن ، قند سبز ، و میوه و خشکبار بهره میبردند .
امروزه در خوان شب چله از شاهنامه ی فردوسی و حافظ نیز استفاده میکنند ، فال کوزه و گشودن دیوان حافظ از آیین های زیبا و ماندگار این جشن است .
در شهرهای گوناگون ایران گرفتن فال مانند فال سوزن در شهر همدان و پیرامون آن مرسوم است همچنین در مناطق آذربایجان فال انار را برای پسرانی که آماده ی زن گرفتن هستند استفاده میشود. یکی دیگر از سنتهای زیبای این شب و این جشن فرستادن پیشکش از سوی خانواده ها به نو اروسان (عروسان) و نو دامادان است .
چکامه سرای نامور ایرانی سعدی میفرماید :
یاد آسایش گیتی بزند بر دل ریش صبح صادق ندمد تا شب یلدا نرود
شب چله ، شب یلدا ، شب زایش نور و روشنایی بر همه ی ایرانیان شاد باد
پاینده ایران

















نظر خود را اضافه کنید.
ارسال نظر به عنوان مهمان