حميده فرشاد - "آب" در فرهنگ ايراني بسيار مقدس و نماد روشني، پاكي و «مرگ و زندگی» و نخستين واژه اي است كه هر فارسي زبان مي آموزد، خاك" نماد استواری و وطن پرستی، "آتش" نماد روشنایی، تجدید حیات و «دیگری» شدن به وسیله ي تکامل؛ و "باد"، پیک ایزد و پیام رسان است.
این چهار، عناصر حیاتند و نماد زندگی؛
و تیرگان، جشن پيوند آب و خاك و آتش و باد است؛
تیرگان، روز ستايش "آب" به واسطه ي درخشش ستارهي باران در آسمان و روز جانفشاني آرش براي نگه داشت "خاك" پاك ايران است و در همین روز است که آرش، سياوش گونه از "آتش" جان و تن براي وطن مي گذرد و "باد"، تير و روح آرش را تا دورترين و بلندترين فضا پرواز مي دهد و پیام وطن پرستیاش را تا همه ي روزگاران به گوش تمام ایرانیان می رساند.
اما اکنون که كتاب فارسي سال اول را ورق مي زنم، مي بينم: "بابا آب داد" آغاز تشنگی ما برای آموختن بود و "خوب و عزيزي ايران زيبا ..."پايانِ آن. و انگار سر و ته قصه "آب" و "خاك" هم همينگونه به هم مي رسد. هيچ حرفي از "تيرگان" و ديگر آيين هاي ايران باستان نيست.
تيرگان چه روزي است؟
تير در زبان پهلوي "تيشتر" و در اوستا "تيشتريه" ناميده مي شود. يزدان شناسان مزدايي، "تير" يا "تيشتر" را ستاره ي باران مي دانند كه هرگاه در آسمان بدرخشد مژده ي باران مي دهد.
در فرهنگ ايرانيان برخلاف اروپاييان و اعراب، عدد 13 نه تنها نحس نيست بلكه فرخنده و خوش يمن است.
در "گاه شماري" ايرانيان، هر "روز" برای خود نام ويژه اي داشته است و بنا بر سنت، روزي كه نام روز و ماه برابر مي شود (روز تير در ماه تير) جشن "تيرگان" برگزار مي شود.
جشن تيرگان از سه ديدگاه قابل بررسي است:
1- جشن ماهيانه: كه برابر شدن نام روز و ماه است.
2- در زمان پادشاهي فيروز ساساني 7 سال قحطي ايران را در برمي گيرد و مردم دست به نیایش برمي دارند و نیایش آنان موجب بارش باران می شود و ایرانیان از آن زمان در روز تیرگان به ستایش آب می پردازند.
3- این دیدگاه نیز با تیر پیوند دارد؛ با این تفاوت که تیر، نه از آسمان بر زمین که از سوی زمین به سمت بالا پرواز می کند: بر اساس داستان هاي اساطيري، پس از پيروزي افراسياب بر منوچهر در جنگ توران و ايران، دو طرف بنا را براين مي گذارند که مرز ايران و توران با انداختن يك تير مشخص شود. و افراسياب(پادشاه توران) آرش را براي انداختن تير برمیگزیند. آنچه مورد سفارش همه است اينكه آرش مردي نيك كردار و ديندار بود و گرچه بيشتر نويسندگان وي را تيراندازي ماهر دانسته اند اما "بهرام بيضايي" در نمايشنامه "آرش" آورده است: «هنگامي كه پادشاه توران، آرش را انتخاب كرد. آرش گفت: نه، من هرگز تيراندازي نيكو نبوده ام.
افراسياب: اينت نيكوتر! پس تو تير بينداز»
و اينگونه قرار مي شود بازوان مردي با يك نيروي عادي، سهم مادي ايران را از دنيا معين كند و چه بيقرار است آرش. وامدار فداكاري گذشتگان، پریشان از نگاه حاضران و پاسخگوي آيندگان.
با اضطراب و با دستی خالی و قلبي لبريز از عشق به ايران، بر فراز البرز مي رود. اينجا تير و نشانه هر دو قلب است. آرش قلب ايرانيان را هدف و انگيزه قرار مي دهد و قلب خويش را در كمان مي نهد و تير، نه به اندازه ي توان كه به گستردگي عشق او پرواز مي كند.
هنگامي كه به سراغ آرش مي روند نشاني از او نيست و تنها كمان مانده. تير در 10 روز هزار فرسنگ مي پيمايد و بر درختي كنار رود "جيحون" فرود مي آيد و اينگونه پیوند دوباره ي تیرگان با آب بر رازآمیز بودن آن می افزاید.
آرش جانش را براي جاودانگي ايران به باد مي دهد و اينگونه جاودانگي ايران به نام جاودانهي آرش پيوند مي خورد.
آيين هاي جشن تيرگان
از روزگاران گذشته زرتشتيان بامدادان شست و شو و غسل مي كردند و دو نيايشِ نامي "خورشيدنيايش" و "مهرنيايش" را مي خواندند. لباس نو به تن كرده و نقل و شيريني و خوراكي هاي سننتي ويژه مي پختند.
- در كنار آب، آييني برگزار مي كردند آييني كه با آب و آب پاشي و آرزوي بارش باران همراه بود و با نام "آب ريزان" يا "آب پاشان" ياد شده است.
- فال كوزه يكي ديگر از آيين هاي اين جش بوده است كه زرتشتيان به آن "چكُ دوله" مي گويند. روز پيش از تيرگان دوشيزه اي را برمي گزيدند و كوزهي سفالي سبز رنگِ دهان گشادي را به او مي دادند كه "دوله" نام دارد. او اين ظرف را از آب پاكيزه پر مي كرد و يك دستمال سبز رنگ ابريشمي را بر دهانه آن مي انداخت. آنگاه دوله را نزد همه كساني مي برد كه آرزويي در دل داشتند و در اين آيين شركت مي كردند. آنها هر كدام جسم كوچكي مانند انگشتري، گوشواره، سنجاق سر، سكه يا مانند اينها را در آب دوله مي انداختند.
سپس دختر، دوله را به زير درختي هميشه سبز مانند "سرو" يا "مورد" مي برد و در آنجا مي گذاشت. در روز جشن تيرگان و پس از آيين آب ريزان، همه ي كساني كه در دوله جسمي انداخته بودند و نيت و آرزويي در دل داشته اند در جايي گرد هم مي آمدند و دوشيزه دوله را از زير درخت بيرون مي آورد.
در اين فال گيري كه بيشتر بانوان شركت مي كردند، سالخوردگان با صدايي بلند سرودهایی (به طور معمول دوبيتي) را به نوبت مي خواندند و دوشيزه در پايان، دست خويش درون دوله مي برد و يكي از چيزها را بيرون مي آورد. به اين ترتيب صاحب جسم متوجه مي شد كه شعر خوانده شده مربوط به نيت و خواسته او بوده است.
-آيين ديگر، استفاده از دستبند "تير و باد" بوده است. در آغاز جشن، شركت كنندگان (به ويژه جوانان) بندي كه از 7 ريسمان و با 7 رنگ گوناگون بافته شده بود را به دست مي بستند. اين 7 رنگ به رنگ هاي رنگين كمان بوده است (كه شايد به دليل اينكه رنگين كمان، نماد پس از باران است و همچنين ظاهر آن اشاره به كمان آرش داشته است) و در "بادروز" از تيرماه «9روز پس از آن» روزي كه تير آرش فرود آمد اين بند را باز كرده و در جاي بلندي به باد مي سپردند تا باد به عنوان پيام رسان آن را به همراه ببرد.

برگزاری امروزی آیین های کهن
اما آنچه امروزه اجرا می شود تنها چکیده ای از این آیین کهن است. تیرگان، نوروز، سده و مهرگان از مهم ترین جشن های ایران باستان بوده است که به گفته ابوریحان بیرونی: «شمردن شمار جشن های ایران همانند شمار کردن آبگذرهای یک سیلاب غیرممکن است».
ایرانیان باستان در گذشته هاي دور به بهانه هاي گوناگون به گرد هم جمع مي شده اند. مقدس ترين گونه از اين بهانه ها آيين هاي ويژه اي بوده است كه آنها را با جشن و شادي برگزار مي كردند و نيايش نيز برنامه همیشگی آيين هاي ايراني بوده است. ریشه جشن، "یَسن" اوستایی و "یزشن" پهلوی به معنای ستایش و پرستش است.
برگزاری جشن های باستان که همراه با دگرگونی های طبیعی انجام می شده و پیوند این جشن ها با پرستش نشان از فرهنگی غنی دارد؛ فرهنگ مردمان یکتاپرستی که با شادزیستن و ارج نهادن به آفریده های هستی با غرور و بالندگی توانسته اند قرن ها بر تمام جهان فرمانروایی کنند.
و برگزاری آیین های ایران باستان در این روزگار افزون بر شادی و سرور و تقویت روحیه جمع گرایی می تواند باورهای عمیق انسانی و اخلاقی را به نسل کنونی انتقال دهد. نسلی که بدون شناخت از تاریخ خویش در پی الگو می گردد.
از كاركردهاي چنين آيين هايي نگه داشت فرهنگ ايراني است و استمرار آن آشنايي با گذشتگان است كه انسانها مي توانند با استفاده از آن و تطبيق آن با زندگي امروز و متناسب با نيازهاي اكنون بهترين راه را برگزینند.
اما اكنون بسياري از اين جشن ها از ياد رفته اند يا شكوه و ابهت گذشته را ندارند و تنها برخی از زرتشتيان كه ميراث داران فرهنگ ايران باستان شده اند آن را برگزار مي كنند. در شهر يزد كه بيشترين جمعيت زرتشتي را پس از تهران داراست تنها چند آيين کوتاه (نه در حد جشن های باشکوه ایران باستان) برگزار مي شود.
گرچه آيين هاي ايران باستان محدود به گروهي ويژه نبوده است و همهي ايرانيان سهمي ويژه از آن دارند اما اكنون دانسته هاي ما از آن به تيرگي سايه هايي محو در ذهن است وگرچه بيماري فراموشي، واگيردار نيست اما اگر چنين پيش برود ممكن است خيلي ها در مورد ايران فراموشي بگيرند.
غفلت از آيين هاي ملي به طور عمد يا ناخودآگاه پيامدهاي جبران ناپذير و ناخواسته اي دارد.
برگزاري جشن هاي ملي در كشوري مانند ايران كه از نظر مذهب و اقوام تنوع بسیاری دارد مي تواند موجب وحدت و انسجام و حتي يگانگي شود از سوي ديگر چه راهكاري بهتر و مطمئن تر از شناخت فرهنگ ايراني براي برون رفت از اين هنگامه ي غوغاي فرهنگ غرب وجود دارد؟ اكنون كه غربي ها به جز فرهنگ خويش فرهنگ شرق را نيز خوب شناخته اند و توانسته اند آنها را به سمت فرهنگ خويش سوق دهند انكار تأثير شناخت فرهنگ ايراني چه پيامدي جز پيروزي آنها دارد؟
يك آموزگار ديني زرتشتي در يزد در اين باره مي گويد: «آيين هاي افتخار آميز ايراني و نمودهاي آن هرساله كمتر و كمرنگ تر مي شود و بسياري از اين آيين ها فراموش مي شوند بدون اينكه اصل آن براي نسل حاضر شناخته شود. برای نمونه تيرگان در برابر شب يلدا، بلندترين روز سال به شمار مي رفته و اين نشان دهنده آگاهي و توجه ايرانيان باستان از گاهشماري بوده است.»
"شهناز شهرزادي" با سفارش بر لزوم شناخت مذاهب و اقوام گوناگون از يكديگر، بر این باوراست که اگر اين بي توجهي ها ادامه پيدا كند و تبديل به عادت شود جوان ايراني به جاي افتخار به ايراني بودنش در برابر تهاجم فرهنگي و الگوهاي به ظاهر قوي غرب احساس كمبود مي كند.
وي با سپاس از كوشش مسئولان در برگزاري جشن تيرگان اين كار را پسنديده مي داند و یادآور می شود: «جشن هاي سنتي موجب گرم شدن رابطه ها و افزايش دوستي ها مي شده است اما جشن هاي كليشه اي جديد با چند سخنراني انجام مي شود و شركت كنندگان جداي از برگزار كنندگان هستند و در راستاي تقويت روحيه فردگرايي كار مي كند نه جمع گرايي و همبستگي.»
"شهناز شهرزادي" در پايان مي گويد: «با وجود اين رابطه هاي سرد اگر همين جشن هاي سنتي ملي هم نباشد شايد براي برخي دل كندن سخت نباشد و به راحتي از ايران جدا شوند ...»
گرچه در کتاب های درسی ما نشانی از آیین های ایران باستان نیست اما برخی از پدربزرگ ها و مادربزرگ ها با علاقه، دانسته های خود را سینه به سینه نقل کرده اند و هنوز کورسویی از برگزاری آن در گوشه و کنار شهر تاریخی مان به چشم می خورد اما اگر مانند گذشته به آن توجهی نشود و قرار باشد برخی همچنان با دست خالی میراث فرهنگی شان را نگه دارند دیری نمی پاید که فراموش می شود و با سهل انگاري و خودخواهي ما سهمي براي آيندگان باقي نخواهد ماند.
آیین های ایرانی در حال فراموش شدن است و این گرچه مایه سرافکندگی و البته جاي بسي اميدواري است؛ همین که می ترسیم از دست برود یعنی هنوز چیزی برای از دست دادن وجود دارد.
انسان تنها هنگامی انگیزه پیدا می کند که در حال به دست آوردن یا از دست دادن چیزی باشد؛ تنها آن هنگام است که به تکاپو می افتد. فقط خدا کند این اتفاق آنقدر دیر نیفتد که...
با نگاهی به:
گاه شماری و جشنهای ایران باستان/ هاشم رضی
جشن های ایرانی/ دکتر پرویز رجبی
دانشنامه مزد یسنا/ جهانگیر اوشیدری
آرش/ بهرام بیضایی

















نظر خود را اضافه کنید.
ارسال نظر به عنوان مهمان