واكاوي واژهي نژادپرستي در جستاري چالشبرانگيز نوزدهمين همايش مانتره
شهداد حیدری - جستار مژده هماوند و كورش مراديان، با عنوان «من و نژاد من»، در روز سوم نوزدهمين همايش مانتره، گفتوگوهاي بسياري را برانگيخت. جستار آنها كوششي براي «واكاوي نژاد در اوستا و بينش اشوزرتشت» بود. داوري اين جستار را مينو مهرباني، مهربان پولادي و بهمن مراديان بردوش داشتند.
ارايهدهندگان، با طرح پرسشهايي، جستار خود را آغاز كردند. اين كه نژاد چيست؟ نژادپرستان چه كساني هستند؟ و آيا ايرانيان نژادپرست بودهاند؟ سرآغازي براي بررسي آنها بود. نويسندگان، نژادپرستي را به گذشتههاي دور و زماني برده بودند كه مهاجرتها آغاز شده بود و گروههاي كوچنده پي به تفاوتها برده بودند. از اين زمان بود كه نژاد مهمترين چالش انسان بهشمار آمد.
از سوي ديگر، از ديد علمي، نژادپرستي گونهاي جانبداري برپايهي باورهاي نادرست است. نژادپرستان باور دارند كه ويژگيهاي ذاتي و ژنتيكي برتري دارند. آنها ارزش انسان را نه به فرديت او، بلكه به هويت جمعياش پيوند ميدهند. هنگامي اين تفاوتها آشكارتر ميشود كه گروههاي انساني در برخورد با يكديگر قرار بگيرند. اما واقعيت آن است كه تنها جامعهاي ميتواند از همهي تواناييهاي خود بهره ببرد كه بهدور از نژادپرستي باشد.
بخش ديگري از جستار نويسندگان ويژهي بررسي استورهي آفرينش ايراني و پيوند آن با مسالهي نژادي بود. آنها مهمترين بخش و شاهكار آفرينش را پديد آمدن انسان برشمرده بودند. برپايهي استورههاي ايراني، «كيومرس» نخستين انسان است كه از او «مشي» و «مشيانه»(نخستين زن و مرد) پديد ميآيد. آن دو، پدر و مادر همهي مردمان جهان شناخته ميشوند. پرسش نويسندگان جستار اين بود كه آيا چنين ديدگاهي خود نشانهاي از نژادپرستي در پرداخت استورههاي ايراني نيست؟ آيا براي پردازندگان استورههاي ايراني، تنها نژاد آريايي مهم بوده است؟
ارايهكنندگان نوشتار «من و نژاد من» آنگاه به بخشي از «بندهش»، كتابي به زبان پهلوي، اشاره كردند كه در آن «ايرانويچ» بهترين كشور جهان، در ميان كشورهاي هفتگانهي استورهاي، شناخته شده است. سرزمينهاي ديگر آكنده از «پتيارهها» است. حتا در «دينكرد»، كتابي ديگر به زبان پهلوي، اشارههايي براي از ميان برداشتن پتيارگان ديده ميشود. سرانجام نيز پيروزي از آن ايرانيان خواهد بود. اين نيز چه بسا نشانههاي از نژادپرستي است.
موبدان و مسالهي نژادي
در پارههايي ديگر از پژوهش ياد شده، به جايگاه روحانيان پرداخته شده بود. در «بندهش» موبدان از نژاد منوچهر دانسته شدهاند. هرچند ارايهكنندگان جستار، چنين باور داشتند كه چه بسا منطقيتر آن بود كه موبدان از نژاد اشوزرتشت دانسته ميشدند؛ يا دستكم نژادشان به «استيروستر» ميرسيد. چرا كه پس از جاماسب، او به جايگاه موبدانموبد رسيده بود. نويسندگان از چنين اشارهاي به اين نتيجه رسيده بودند كه براي موبدان، از ديرباز، مسالهي نژاد و خون اهميت داشته است. از اينرو است كه به ديگران اجازه نميدادند كه به جرگهي موبدي بپيوندند.
نكتهي ديگري كه نويسندگان به آن اشاره كرده بودند، نامهاي بود كه در«فروردينيشت» آمده است. اين نامها همگي ايراني است. از ديد آنها، دو نتيجه از چنين موضوعي دريافته ميشود: يا ايرانيان قومهاي ديگر را به رسميت نميشناختهاند! يا آنكه از بودن نژادهاي ديگر بيخبر ماندهاند. اما با توجه به اينكه ايرانيان با قومهاي ديگر داد و ستد داشتهاند، ميتوان به اين نتيجه رسيد كه آنها بر حذف ديگران پافشاري داشتهاند! از ديد تاريخي نيز ايرانيان خود را «نژاد اصيل و برتر» ميدانستند.
نگاه اشورتشت به نژاد و تبار
در هات ٤٣ «اشتودگاه» به درستي ميتوان ديدگاه اشوزرتشت دربارهي مسالهي نژادي را دريافت.هنگامي كه «وهومن» از نژاد و خاندان اشوزرتشت ميپرسد، او پاسخ ميدهد كه دشمن سرسخت دروغگويان است و با همهي توان از نيكان پشتيباني خواهد كرد. نكته اينجاست كه اشوزرتشت از نژاد و تبار خود سخن نميگويد. چون براي او آنچه ارزش و اهميت دارد، خويشكاري آدمي و انديشهي اوست، نه وابستگي هاي نژادي. از همينروست كه پيام خود را ويژهي گروه و نژاد و ملت خاصي نميكند و همه را به شنيدن آن فراميخواند. اشوزرتشت جز از دختر خو «پوروچيستا» از ديگر افراد خانوادهاش نام نميبرد. حتا براي ياران نزديك خود نيز امتياز ويژهاي درنظر نگرفته است. اگر جاماسب و ويشتاسب ستوده شدهاند، به كردار نيك آنها بازميگردد.
ادامهي جستار هماوند و مراديان، دربارهي جايگاه موبدان بود. به سخن آنها، امروزه موبدزادگان كمتر به كار موبدي دلبستگي نشان ميدهند. اين رويگرداني به دگرگونيهايي كه در روند زندگي پيش آمده است، ارتباط مييابد. مهاجرت موبدان از كرمان و يزد، دو پايگاه سنتي موبدي، و امكان ورود آنها به دانشگاه، در اين دوري از كار موبدي، اثر داشته است. نويسندگان، آنگاه به طرح پيشنهاد خود پرداخته بودند. به گمان آنها بهتر است كه هر ساله آزموني براي موبدان انجام شود و همگان ار نتيجهي آزمون آگاه گردند. سپس در پايان جستار خود آرزو كرده بودند كه همانند اشوزرتشت، بهدور و رها از قيد و بندهاي قومي، به جهان بنگريم.
نگاه نويسندگان به استورههاي ايراني، منفينگري است
واكنش داوران به جستار ارايه شده، همراه با انتقادهاي پايهاي بود. مينو مهرباني، يكي از داوران، گفت:«هنگام نقد، هم بايد نكتههاي مثبت را درنظر گرفت و هم نكتههاي منفي را. آنچه شما از استورههاي ايراني بيرون كشيدهايد، منفينگري است. نميدانم چرا تا به اين اندازه سياهبيني كردهايد؟ آنچه از بندهش آوردهايد و به نتيجهگيري از آن پرداختهايد، براي من پذيرفتني نيست. در ميان همهي نژادها و ملتها، استورههايي دربارهي نخستين انسانها وجود دارد.
در ايران هم نخستين زن و مرد مشي و مشيانه است. روشن است كه چون استورهاي ايراني است، بايد نام ايراني داشته باشد. كجاي اين موضوع نژادپرستي است؟ مشكل نوشتهي شما اين است كه استورههاي كشورهاي ديگر را نخواندايد. از اين گذشته، در استورههاي ايراني، مشي و مشيانه برابر آفريده شدهاند. شگفت است كه شما از چنين استورهاي نشانههاي نژادپرستي دريافتهايد».
مهرباني سپس افزود:«هنگام بررسي كتابهايي همانند بندهش بايد ديد كه مربوط به چه دوراني است. افزون بر اين كه در بررسيها نكتههاي تاريخي، اجتماعي و جغرافيايي را بايد در نظر داشت. اين كه چرا و در چه دورهاي نوشته شدهاند، نيز اهميت بسيار دارد. تا چنين نكتههاي را پيش چشم نداشته باشيد، نميتوانيد نقد كنيد. اين را نيز فراموش نكنيد كه در چه زماني و زير چه فشارهايي كتابهايشان را نوشتهاند».
مهرباني در پايان گفت:«اگر ما اين اندازه نژادپرست بودهايم كه شما ميگوييد، پس كورش بزرگ در تاريخ ما چه ميكند؟ نوشتار شما بسيار تيره است. هرچند ما به اينگونه سخنها نياز داريم تا بتوانيم اشكالاتي را كه هست دريابيم. اما نبايد منفيگرا بود».
مهربان پولادي، يكي ديگر از داوران، با انتقاد از نگاه نويسندگان جستار به گذشتهي موبدان و به دشواريها و سختيهايي اشاره كرد كه موبدان با آن رودررو بودهاند. آزارها و كشتارهاي پيوستهاي كه از موبدان ميشد، آنها را در تنگنا ميگذاشت. با اين همه، موبدان در نگاهباني از دين و باورهاي خود، پايدار و سختكوش بودند. با رنج بسيار نيز اوستا و كتاب هاي ديگر را نگهداري ميكردند. افزون بر اينكه در نگاهباني از آيينها و سنتها، كوشا بودند. اين نكتهاي است كه ارايه دهندگان جستار به آن توجه نداشتهاند.
پولادي در پايان گفت:«آنچه از بندهش نقل كردهايد، آغاز و پاياني دارد. شما اين آغاز و پايان را ناديده گرفتهايد و نتيجهگيريي كردهايد كه چه بسا ديگران را به اشتباه بيندازد».
بهمن مراديان، داور ديگر اين بخش از همايش، با «چالشبرانگيز» خواندن جستار ارايه شده، گفت:«شما عادتي را شكستهايد كه ما به آن خو گرفتهايم. ما عادت كردهايم كه تنها بهبه و چهچه بشنويم. شما چنين نكردهايد. اما اين همه انتقاد از گذشته، افتادن از آنسوي بام است. ما در داوري بايد به اعتدال برسيم. بايد به اين نكته هم توجه داشت كه نژادپرستي يك واژهي جديد است كه بيش و كم ٢٠٠ سال از پديد آمدن آن ميگذرد. اين كه در گذشته چه روي داده است، تنها ميتوان به شناختي از آن رسيد. اما نمي توان آن را دگرگون كرد.
اين كه اكنون با مسالههايي كه در گذشته بوده است، چه بايد كرد؟ موضوعي است كه شما در نوشتار خود به آن نپرداختهايد».
مراديان در پايان گفت:«در ساختار سنتي انسان گذشته، نگاه نژادپرستانه وجود داشته و يك نگاه سنتي بوده است كه آرياييها هم داشتهاند.چنين چيزي در استورهها و افسانههاي همهي جهان بوده است».

برای دیدن فرتورهای مانتره کلیک کنید


















نظر خود را اضافه کنید.
ارسال نظر به عنوان مهمان